Arkadiusz Czapla
Kontakt:

e-mail : Napisz do mnie


Blog > Komentarze do wpisu

Umowa o dział spadku

Dziedziczenie polega na przejściu na spadkobiercę lub spadkobierców ogółu praw i obowiązków majątkowych stanowiących spadek. Współczesne systemy prawne kształtują, co do zasady, instytucję dziedziczenia w oparciu o zasadę sukcesji uniwersalnej (generalnej). Istotę sukcesji uniwersalnej (generalnej) stanowi wejście następcy prawnego w całość praw i obowiązków majątkowych swego poprzednika wskutek jednego zdarzenia prawnego6.



W zależności od okoliczności konkretnego stanu faktycznego do dziedziczenia dochodzi jeden albo większa liczba spadkobierców7. Jedną z konsekwencji ujmowania dziedziczenia w oparciu o zasadę sukcesji uniwersalnej (generalnej) stanowi okoliczność, że w sytuacji, gdy po stronie spadkobierców występuje kilka podmiotów, nabywają oni spadek wspólnie. Możliwość zaistnienia sytuacji, w której spadek przypada więcej niż jednemu spadkobiercy, sprawia, iż konieczne jest przyjęcie unormowań odnoszących się do przysługującego spadkobiercom współuprawnienia względem spadku.



6 Por. J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe w zarysie, wyd. V, opracował i zaktualizował A. Mączyński, Warszawa 1990, s. 56–57; J.St. Piątowski (w:) System prawa cywilnego. Prawo spadkowe, t. IV, pod red. J.St. Piątowskiego, Ossolineum 1986, s. 89–90; tenże, Prawo spadkowe..., s. 54–55.

7 Wydaje się, że w praktyce przeważa druga z przedstawionych sytuacji — por. na przykład E. Drozd (w:) System prawa cywilnego. Prawo spadkowe, t. IV, pod red. J.St. Piątowskiego, Ossolineum 1986, s. 412; J.St. Piątowski, Prawo spadkowe..., s. 187; S. Wójcik (w:) System..., s. 446–447; tenże, Podstawy prawa cywilnego. Prawo spadkowe, Warszawa 2002, s. 115, 119
Charakter prawny współuprawnienia spadkobierców

W pierwszym rzędzie konieczne jest unormowanie charakteru prawnego współuprawnienia spadkobierców względem spadku. W nauce prawa podkreśla się, że uregulowania przyjmowane w tym zakresie przez współczesne systemy prawne nawiązują, co do zasady, do jednej z dwóch następujących modelowych konstrukcji8.

Pierwsza ze wskazanych konstrukcji ujmuje współuprawnienie spadkobierców względem spadku w oparciu o zasady regulujące współwłasność w częściach ułamkowych. Oznacza to w szczególności, że spadkobiercy stają się z chwilą otwarcia spadku współwłaścicielami w częściach idealnych rzeczy wchodzących w skład spadku9, że z chwilą tą następuje podział wchodzących w skład spadku wierzytelności o świadczenia podzielne oraz powstanie współuprawnienia w odniesieniu do wierzytelności o świadczenia niepodzielne. Spadkobiercy mogą swobodnie rozporządzać udziałami w prawie własności rzeczy. Spadek nie stanowi wyodrębnionej masy majątkowej, co w konsekwencji oznacza, iż spadkobiercom nie przysługują udziały w spadku i nie obowiązuje zasada surogacji co do składników spadku. Przyjęcie tej konstrukcji oznacza, że poszczególnym spadkobiercom przysługują, co do zasady, prawa podmiotowe w postaci udziałów w prawach majątkowych wchodzących w skład spadku.

8 Por. na ten temat E. Drozd (w:) System..., s. 412–414; W. Kurowski, Stosunki między współspadkobiercami przed działem spadku — uwagi de lege ferenda, Rejent 2006, nr 2, s. 134–136; J.St. Piątowski, Prawo spadkowe..., s. 187–188.
9 To samo dotyczy innych niż prawo własności praw majątkowych, które mogą być objęte współuprawnieniem w częściach idealnych.

Druga ze wskazanych konstrukcji ujmuje współuprawnienie spadkobierców względem spadku w oparciu o zasady regulujące wspólność łączną. Z chwilą otwarcia spadku spadkobiercy nie stają się współwłaścicielami w częściach idealnych poszczególnych rzeczy wchodzących w skład spadku, nie mogą zatem rozporządzać udziałami w prawie własności rzeczy. Nie wchodzi również w grę podział wierzytelności o świadczenia podzielne. Spadek stanowi natomiast wyodrębnioną masę majątkową. Oznacza to, że od chwili otwarcia spadku spadkobiercom przysługują udziały w spadku, którymi mogą rozporządzać, zaś co do składników spadku ma zastosowanie zasada surogacji. Specyfika współuprawnienia spadkobierców w stosunku do „czystej” wspólności łącznej polega na przyznaniu im możliwości żądania (doprowadzenia) w każdej chwili do ustania wspólności oraz naokreśleniu udziałów w spadku i dopuszczeniu rozporządzania nimi. Przyjęcie tej konstrukcji oznacza, iż poszczególnym spadkobiercom przysługują prawa podmiotowe w postaci udziałów w spadku.

Należy zaznaczyć, że poszczególne ustawodawstwa w różnym stopniu i z różną konsekwencją realizują jedną ze wskazanych konstrukcji, niejednokrotnie łącząc w przyjmowanych unormowaniach pewne elementy zarówno jednej, jak i drugiej.

Ustanie współuprawnienia spadkobierców

W razie, gdy do dziedziczenia powołany jest więcej niż jeden podmiot, konieczne staje się również unormowanie zagadnienia ustania współuprawnienia spadkobierców względem spadku. Powszechną intencją zarówno spadkodawcy, jak i spadkobierców jest bowiem uzyskanie poszczególnych praw majątkowych wchodzących w skład spadku przez spadkobierców nie na zasadzie współuprawnienia, lecz na wyłączność. Ustanie współuprawnienia spadkobierców względem spadku następuje, co do zasady, przy zastosowaniu instytucji działu spadku10.

Pojęcie i natura prawna działu spadku

W najogólniejszym ujęciu przez dział spadku należy rozumieć instytucję z zakresu prawa spadkowego, której zastosowanie powoduje ustanie przysługującego spadkobiercom współuprawnienia względem spadku i przyznanie przynajmniej niektórym spośród spadkobierców poszczególnych praw majątkowych wchodzących w skład spadku, a także niejednokrotnie również inne skutki prawne.

W nauce prawa wskazuje się, że dział spadku nie jest instytucją o jednolitej naturze prawnej. Zwraca się uwagę, że dział spadku może być ukształtowany jako akt o charakterze translatywnym11 bądź jako akt o charakterze deklaratywnym12. Ujęcie działu spadku jako aktu o charakterze translatywnym polega na tym, iż skutkiem jego dokonania jest uzyskanie określonych praw majątkowych wchodzących w skład spadku przez poszczególnych spadkobierców z chwilą dokonania działu spadku i ze skutkiem od chwili działu spadku. Ujęcie działu spadku jako aktu o charakterze deklaratywnym polega natomiast na przyjęciu fikcji prawnej13, że skutkiem dokonania działu spadku jest uzyskanie określonych praw majątkowych przez poszczególnych spadkobierców z chwilą otwarcia spadku, bezpośrednio od spadkodawcy14

10 Współuprawnienie spadkobierców względem spadku może jednak ustać również w razie zaistnienia innych zdarzeń prawnych.
11 Tak jest na przykład w prawie niemieckim i szwajcarskim — por. art. 634 ust. 1 k.c. szw.
12 Tak jest na przykład w prawie francuskim — por. art. 883 ust. 1 k.c. fr., oraz włoskim — por. art. 757 k.c. wł. Posłużenie się zwrotem „deklaratywny” dla określenia natury prawnej działu spadku nie oznacza oczywiście, iż dział spadku ma jedynie stwierdzać, że poszczególni spadkobiercy nabylipewne prawa majątkowe wchodzące w skład spadku na podstawie innego niż dział spadku zdarzenia prawnego. Nie chodzi tu zatem o użycie zwrotu „deklaratywny” w opozycji do zwrotu „konstytutywny”.
13 Przez fikcję prawną należy rozumieć świadomie fałszywe założenie zawarte w tekście aktu normatywnego, nie zaś techniczny sposób wyrażenia przepisu o charakterze odsyłającym — por. na ten temat S. Grzybowski, Wyodrębnione oraz ukryte elementy wypowiedzi normatywnej, SC 1961, t. I, s. 30–34; tenże, System prawa cywilnego. Część ogólna, t. I, Ossolineum 1974, s. 110–111; G. Ripert, J. Boulanger, Traité de droit civil d’après le traité de Planiol, t. premier, Paris 1956, s. 152; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, wyd. II, Warszawa 2001, s. 83 i powołana tam literatura.
14 Por. L. Barassi, Le successioni per causa di morte, terza edizione riveduta, Milano 1947, s. 192–194; A. Colin, H. Capitant, Cours élémentaire de droit civil français, t. troisième, neuvième édition entièrement refondue et mise à jour par L. Julliot de La Morandière, Paris 1945, s. 588–591; M. Grimaldi, Droit civil. Successions, 6e édition, Paris 2001, s. 894–897; L. Josserand, Cours de droit civil positif français, t. troisième, Paris 1930, s. 636–639; Les successions et les libéralités après la réforme. Loi du 23 juin 2006, praca zbiorowa zespołu wydawnictwa Francis Lefebvre, Levallois 2006, s. 222–223; Ph. Malaurie, Les successions. Les libéralités, Paris 2004, s. 479–482; J. Maury, Successions et libéralités, 3e édition, Paris 2002, s. 201–206; A. Sériaux, Manuel de droit des successions et des libéralités, Paris 2003, s. 146–150; F. Terré, Y. Lequette, Droit civil. Les successions. Les libéralités, 3e édition, Paris 1997, s. 786–788 i powołana tam literatura, a także M. Pazdan, Czynności notarialne w międzynarodowym prawie spadkowym, Rejent 1998, nr 4, s. 114–115. Współcześnie francuska doktryna prawa cywilnego zdaje się odchodzić od określania natury działu spadku przy odwołaniu się do pojęcia fikcji prawnej. Twierdzi się, że podejście takie jest, nie tylko w stosunku do omawianej instytucji, pozbawione walorów poznawczych — por. G. Wicker, Les fictions juridiques. Contribution à l’analyse de l’acte juridique, Paris 1996, cyt. za Ph. Malaurie, Les successions..., s. 481. Dział spadku ma natomiast wywoływać skutki prawne od chwili otwarcia spadku dlatego, iż norma prawna przyznaje mu skutek wsteczny — por. Ph. Malaurie, Les successions..., s. 481. Por. także na ten temat A. Colin, H. Capitant, Cours..., s. 590–591.

W modelowym ujęciu natura prawna działu spadku związana jest z charakterem prawnym współuprawnienia spadkobierców względem spadku.

W przypadku ukształtowania współuprawnienia spadkobierców względem spadku w oparciu o konstrukcję odwołującą się do zasad regulujących współwłasność w częściach ułamkowych, co oznacza w szczególności, że każdemu ze spadkobierców przysługuje udział w poszczególnych prawach majątkowych wchodzących w skład spadku, dział spadku polega zwykle na rozporządzeniu pomiędzy spadkobiercami udziałami w poszczególnych prawach majątkowych wchodzących w skład spadku lub na rozporządzeniu przez spadkobierców poszczególnymi prawami majątkowymi wchodzącymi w skład spadku. Stanowi zatem akt o charakterze translatywnym.

W przypadku ukształtowania współuprawnienia spadkobierców względem spadku w oparciu o konstrukcję odwołującą się do zasad regulujących wspólność łączną, co oznacza w szczególności, że spadkobiercom przysługują udziały nie w poszczególnych prawach majątkowych wchodzących w skład spadku, lecz w spadku stanowiącym wyodrębnioną masę majątkową, dział spadku polega na przekształceniu idealnej części przysługującej spadkobiercy w pewnej masie majątkowej w konkretne prawa majątkowe. Do czasu działu spadku żaden ze spadkobierców nie jest wyłącznie uprawniony względem żadnego konkretnego prawa majątkowego wchodzącego w skład spadku, nie można zatem mówić, że pomiędzy spadkobiercami dochodzi do jakiegokolwiek rozporządzenia poszczególnymi prawami majątkowymi wchodzącymi w skład spadku. Między spadkodawcą a spadkobiercą, który otrzymał określone prawo majątkowe w wyniku działu spadku, nie ma zatem żadnego pośrednika. Dział spadku ma więc charakter deklaratywny15.

Należy zwrócić uwagę, iż wobec faktu, że poszczególne ustawodawstwa niejednokrotnie łączą elementy wskazanych modelowych konstrukcji charakteru prawnego współuprawnienia spadkobierców względem spadku, również natura działu spadku niekoniecznie odpowiada wskazanej wyżej modelowej zależności.

15 Por. F. Terré, Y. Lequette, Droit civil..., s. 787 i powołana tam literatura, w szczególności zaś M. Névot, La notion d’opération du partage, Paris 1979, s. 64. Por. także J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe w zarysie..., s. 206.

Jakub Biernat
Wolters Kluwer Polska

Umowa o dział spadku - Dział spadku należy do tych instytucji z zakresu prawa spadkowego, które odgrywają szczególnie istotną rolę w praktyce, tak z perspektywy ochrony interesów spadkobierców, jak...


Podobne wpisy :

Dziedziczenie testamentowe

Pozew o separacje, wniosek o separacje
Jak adoptować dziecko ?
Rozwód bez orzekania o winie oraz rozwód z orzeczeniem o winie ..

środa, 09 grudnia 2009, prawocywilneikarne



TrackBack
TrackBack w tym blogu jest moderowany. TrackBack URL do wpisu: